Mateusz Dallali, Wojciech Königsberg, "Prawdziwe oblicze austriackiego »Kata Pawiaka« Franza Bürkla"

1. Franz Bürkl

Od lat w publikacjach poświęconych warszawskiemu Gestapo oraz akcjom likwidacyjnym Armii Krajowej prezentowane jest niezbyt wyraźne, rzekomo jedyne znane zdjęcie Franza Bürkla, krwawego strażnika z Pawiaka. Tyle że na fotografii zamieszczonej poniżej osoba oznaczona krzyżykiem, identyfikowana jako Bürkl, to w rzeczywistości inny funkcjonariusz Gestapo. W miejsce błędnie powielanej fotografii przedstawiamy dziś prawdziwe oblicze "Kata Pawiaka" oraz jego krótki biogram.

 

2. Zdjęcie grupowe gestapowców z Warszawy z funkcjonariuszem błędnie identyfikowanym jako Franz Bürkl

    

3. Funkcjonariusz błędnie identyfikowany jako Franz Bürkl

SS-Oberscharführer und Gefängnis-Oberwachtmeister Franz Bürkl urodził się 16 sierpnia 1911 r. w austriackim Ebelsbergu (obecnie dzielnica Linzu) jako syn ślusarza Franza Bürkla i Christine Gamper. Tak samo jak ojciec z wykształcenia był ślusarzem. Przed wojną mieszkał w Monachium przy Schyrenstraße 12. W 1939 r. poślubił pracownicę biurową Mathilde Brückner (ur. 17 marca 1919 r.  w Monachium). Jako gorliwi wyznawcy ideologii nazistowskiej, oboje wystąpili z kościoła rzymskokatolickiego. Ze związku urodziło się jedno dziecko.

Od 1 stycznia 1928 r. Bürkl był członkiem Hitlerjugend, a od 11 stycznia 1930 r. służył w SA. 19 grudnia 1930 r. wstąpił w szeregi NSDAP, w której otrzymał numer 363 517. Od 20 marca 1933 r. służył w Allgemeine-SS (nr członkowski 63 075). Od 1 stycznia 1934 r. do 31 grudnia 1938 r. był żołnierzem SS-Verfügungstruppe (przemianowanej w 1940 r. na Waffen-SS). Następnie na własny wniosek przeszedł do służby w Gestapo. Pełnił funkcję strażnika w areszcie śledczym Staatspolizeileitstelle München, w byłym Pałacu Wittelsbachów przy Briennerstraße 50. 

 

4. Franz Bürkl

W okresie przedwojennym został odznaczony m.in.: brązową odznaką SA-Wehrabzeichen oraz Goldenes Hitlerjugend Ehrenzeichen. Ze względu na przystąpienie do NSDAP przed 30 stycznia 1933 r. otrzymał również prawo do noszenia na prawym ramieniu munduru specjalnego szewronu – Ehrenwinkel der Alten Kämpfer.

 

Po wybuchu wojny nadal pracował w areszcie śledczym w Monachium. Jednak 22 września 1941 r., jako SS-Oberscharführer und Gefängnis-Oberwachtmeister (odpowiednik dzisiejszego stopnia plutonowego), został przeniesiony do więzienia śledczego placówki KdS Warschau przy ul. Dzielnej 24/26 (zwanego powszechnie Pawiakiem). 

 

5. Franz Bürkl

 Jako strażnik odznaczał się wyjątkową bezwzględnością i sadyzmem, wywierając bardzo negatywny wpływ na pozostałych niemieckich strażników (był jednym z 4 najwyższych stopniem wśród nich). Jako pierwszy zaczął niemal otwarcie mordować aresztowanych na terenie więzienia śledczego. Wnikliwa analiza tych zabójstw wskazuje, że nie były to przypadkowe morderstwa, wynikające z samego sadystycznego usposobienia, tylko z faktu, że kierownictwo warszawskiego Gestapo powierzyło mu tajne zadanie fizycznej likwidacji wskazanych aresztantów, których z różnych względów nie zamierzano zwalniać ani nawet wysyłać do obozów koncentracyjnych. 

 

6. Mathilde Bürkl

Był uzależniony od morfiny, co tylko potęgowało jego okrucieństwo. Przy zadawaniu katuszy posługiwał się m.in. osobistym owczarkiem niemieckim Kastorem, którego szczuł na swoje ofiary, z wiadomym skutkiem. Wieści o jego bestialstwach rozeszły się szeroko po mieście. Został o nich także szczegółowo poinformowany urzędujący na stałe w Warszawie SS-Hauptsturmführer und Kriminalrat Alfred Spilker, kierownik specjalnego Sonderkommando IV A przy Dowódcy Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Krakowie. Powiadomiony przez niego SS-Obersturmbannführer und Oberregierungsrat Dr. iur. Ludwig Hahn, Komendant Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa na Dystrykt Warszawski (KdS Warschau) nie podjął jednak żadnych kroków w tym temacie. Podczas powstania w getcie warszawskim (kwiecień-maj 1943 r.) Bürkl brał czynny udział w jego okrutnej pacyfikacji, w ramach wydzielonej grupy funkcjonariuszy Sicherheitspolizei.

Dowództwo Armii Krajowej dopiero po niemal dwóch latach zdecydowało się przeprowadzić likwidację Bürkla. Miejsce jego przebywania oraz codzienną trasę poruszania się ustalił m.in. zespół wywiadowców ze specjalnej grupy ewakuacyjno-obserwacyjnej Referatu 998 Wydziału I (Bezpieczeństwa i Kontrwywiadu) Oddziału II Komendy Głównej AK, pod dowództwem ppor. ŻW Franciszka Knappa "Ernesta". Podstępem zdobyto nawet zdjęcie Bürkla podczas jego wizyty w kawiarence "Flis" przy ul. Kruczej 46. Był to lokal do wyłącznej dyspozycji kontrwywiadu AK. Kierował nim świetnie znający język niemiecki aktor i reżyser Jan Orsza-Łukasiewicz "Grzymała". Kawiarenka została polecona Bürklowi "mimochodem", a gdy ją odwiedził, "przypadkiem" wyznaczono mu właściwie zlokalizowany i oświetlony stolik. Fotografia została wykonana aparatem fotograficznym ukrytym w boazerii.

7. Franz Bürkl

"Kat Pawiaka" został zastrzelony 7 września 1943 r., przy ul. Litewskiej 14/16 (pod oknami dzisiejszego Zakładu Biologii Medycznej Wydziału Nauk o Zdrowiu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego) przez żołnierzy Oddziału "Agat" Kedywu KG AK. Akcją dowodził st. strz. Jerzy Zborowski "Jeremi". Choć Mathilde Bürkl rzuciła się na żołnierzy podczas likwidacji, to ci zachowali spokój i pełen profesjonalizm, nie zabijając jej wraz z mężem. AK-owcy zabrali nie tylko dokumenty osobiste Franza Bürkla, ale także jego szpicrutę. Przypadła ona później kierownikowi Referatu 997 (wywiady obce), por. rez. lot. Kazimierzowi Leskiemu "Bradlowi".

 

W odwecie za zgładzenie sadystycznego strażnika, 8 września 1943 r. warszawskie Gestapo nakazało natychmiastową egzekucję 36 więźniów Pawiaka.  

8. Verlustkarte (karta straty) Franza Bürkla

Bürkl został pochowany na tzw. Heldenfriedhof (cmentarzu bohaterów wojennych), wydzielonym na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Podczas ekshumacji na początku lat 90-tych ubiegłego wieku szczątki Bürkla nie zostały odnalezione, dlatego jego prochy nie mogły być przeniesione na niemiecki cmentarz wojenny w miejscowości Joachimów-Mogiły koło Skierniewic. Mimo to, jego nazwisko figuruje na jednej z tablic znajdujących się na tej nekropolii. 

 

9. Nazwisko Bürkla na jednej z tablic na cmentarzu w Joachimowie-Mogiłach

 

_________________________

Źródła ilustracji:

1, 4, 5, 6, 7, 8 - Bundesarchiv Berlin

2, 3 - Muzeum Powstania Warszawskiego

9 - Fot. Wojciech Königsberg